CMD ile Disk Yönetimi: diskpart, format ve chkdsk Kullanımı

yazar

Disk yönetimi, sistem yöneticilerinin günlük hayatının ayrılmaz bir parçası. Yeni bir sunucu kuruyorsun, disk arızası mı var, partition mı yeniden düzenleyeceksin? Bunların hepsinde komut satırı araçları seni kurtarıyor. GUI her zaman erişilebilir olmayabilir, özellikle Server Core kurulumlarında veya uzaktan bağlantı sorunlarında. Bu yüzden diskpart, format ve chkdsk komutlarını ezberlemek değil, içselleştirmek gerekiyor.

Neden Komut Satırı ile Disk Yönetimi?

Disk Management GUI’si kullanışlı görünse de, bazı durumlarda yetersiz kalıyor. Script otomasyonu, batch işlemler, WDS üzerinden kurulum sonrası disk hazırlama, Windows PE ortamında çalışma… Bunların hepsinde komut satırına ihtiyaç duyuyorsun.

Ayrıca şunu da söyleyeyim: Bir disk sorununu GUI üzerinden çözerken bir şeyleri atlayabilirsin. Komut satırında her adım gözünün önünde, her işlem kayıt altına alınabilir. Production ortamında bu fark kritik.

DiskPart: Disk Bölümlendirmenin Ustası

diskpart, Windows’un yerleşik disk yönetim aracı. Hem interaktif hem de script modunda çalışabiliyor.

DiskPart’ı Başlatmak

Her zaman yönetici yetkisiyle çalıştırman gerekiyor. CMD’yi yönetici olarak aç ve:

diskpart

Karşına DISKPART> prompt’u gelecek. Artık diskpart ortamındasın.

Diskleri ve Partition’ları Listelemek

Sisteme bağlı diskleri görmek için:

DISKPART> list disk

Çıktı şuna benzeyecek:

  Disk ###  Status         Size     Free     Dyn  Gpt
  --------  -------------  -------  -------  ---  ---
  Disk 0    Online          500 GB      0 B        *
  Disk 1    Online          2000 GB   500 GB
  Disk 2    Offline         1000 GB      0 B

Partition’ları görmek için önce bir disk seçmen gerekiyor:

DISKPART> select disk 1
DISKPART> list partition

Volume’leri listelemek için:

DISKPART> list volume

Bu komut sana sürücü harflerini, dosya sistemini ve boyutları gösterir. Hangi volume’ün hangi diske ait olduğunu anlamak için oldukça kullanışlı.

Yeni Bir Disk Hazırlamak: Gerçek Dünya Senaryosu

Senaryo: Sunucuya yeni bir 2TB veri diski taktın. Bu diski GPT olarak başlatıp, NTFS olarak formatlamak ve D: harfini vermek istiyorsun.

DISKPART> list disk
DISKPART> select disk 1
DISKPART> clean
DISKPART> convert gpt
DISKPART> create partition primary
DISKPART> format fs=ntfs label="Veri" quick
DISKPART> assign letter=D
DISKPART> exit

clean: Disk üzerindeki tüm partition ve volume bilgilerini siler. Dikkatli ol, bu işlem geri alınamaz.

convert gpt: Diski GPT (GUID Partition Table) formatına çevirir. 2TB üzeri diskler ve UEFI sistemler için GPT şart.

create partition primary: Tüm diski kaplayan tek bir primary partition oluşturur. Farklı boyutlar için size=102400 gibi MB cinsinden belirtebilirsin.

assign letter=D: Partition’a D sürücü harfini atar.

Script Modu ile Toplu İşlem

Birden fazla diski aynı anda hazırlaman gerektiğinde, diskpart’ı script modunda kullanmak büyük zaman kazandırıyor. Bir .txt dosyası oluştur:

select disk 2
clean
convert gpt
create partition primary size=51200
format fs=ntfs label="OS" quick
assign letter=E
create partition primary
format fs=ntfs label="Data" quick
assign letter=F
exit

Sonra bu script’i çalıştır:

diskpart /s C:Scriptsdisk_hazirla.txt

Özellikle WDS veya MDT ortamlarında, yüzlerce makineye aynı disk yapılandırmasını uygularken bu yöntem kurtarıcı oluyor.

Partition Silmek ve Yeniden Düzenlemek

Bazen mevcut bir partition’ı silip yeniden oluşturman gerekiyor:

DISKPART> select disk 1
DISKPART> list partition
DISKPART> select partition 2
DISKPART> delete partition

Eğer sistem tarafından korunan bir partition’ı silmek istiyorsan (dikkatli ol!):

DISKPART> delete partition override

override parametresi, aktif, sistem veya boot partition’larını silmene izin verir. Production’da kullanmadan önce iki kere düşün.

Volume’ü Genişletmek

SAN üzerinde LUN’u büyüttün veya sanal makine diskini genişlettin. Şimdi Windows’ta bu alanı görmek istiyorsun:

DISKPART> select disk 0
DISKPART> list partition
DISKPART> select partition 2
DISKPART> extend

extend komutu, partition’ı disk üzerindeki boş alana doğru genişletir. Eğer belirli bir miktar belirtmek istersen:

DISKPART> extend size=20480

Bu örnek, partition’ı 20GB genişletir.

FORMAT Komutu: Dosya Sistemi Oluşturma

format komutu, bir volume’e dosya sistemi yazmak için kullanılır. DiskPart içinde de kullanabilirsin, ama bağımsız olarak da çalışır.

Temel Format Kullanımı

format D: /fs:ntfs /q /v:Veri

Parametreler:

  • /fs:ntfs: Dosya sistemi türü. NTFS, FAT32, exFAT veya ReFS seçebilirsin
  • /q: Quick format yapar, sadece dosya sistemi yapısını yazar, sektörleri kontrol etmez
  • /v:Veri: Volume label belirler

Format Parametreleri

  • /fs:ntfs: Windows Server için standart dosya sistemi
  • /fs:refs: Resilient File System, büyük veri hacimleri ve Storage Spaces için
  • /fs:fat32: USB diskler ve küçük partitionlar için, max 4GB dosya boyutu sınırı var
  • /fs:exfat: FAT32 kısıtlamalarını aşan, taşınabilir medya için ideal
  • /q: Hızlı format, sektör kontrolü yapmaz
  • /u: Unmountable volume’leri formatlar
  • /l: NTFS’de large file record segment kullanır, büyük metadata için
  • /a:4096: Allocation unit size belirler, byte cinsinden

Cluster Size Optimizasyonu

Bu konu çoğu sysadmin’in gözden kaçırdığı bir detay. Dosya sistemi performansı için cluster size (allocation unit size) doğru seçilmeli:

format D: /fs:ntfs /a:65536 /q /v:SQLData
  • SQL Server veri dosyaları için 64KB cluster size önerilir
  • Genel kullanım için 4KB (varsayılan) çoğu durumda yeterli
  • Çok sayıda küçük dosya varsa 4KB ideal
  • Büyük medya dosyaları, backup arşivleri için 64KB daha iyi performans verir

ReFS ile Kritik Veri Koruması

Windows Server 2012 R2 ve sonrasında ReFS kullanabilirsin. Özellikle Hyper-V depolama alanları ve büyük veri arşivleri için güçlü bir seçenek:

format D: /fs:refs /q /v:HyperVStorage

ReFS, veri bütünlüğü doğrulama ve otomatik düzeltme özellikleriyle öne çıkıyor. Ama unutma, ReFS bazı özelliklerde NTFS’in gerisinde (örneğin compression ve encryption desteği yok).

CHKDSK: Disk Sağlığının Bekçisi

chkdsk (Check Disk), dosya sistemi hatalarını ve kötü sektörleri tespit eden ve onarma yeteneğine sahip bir araç. Disk sorunlarını erken yakalamak, veri kaybını önlüyor.

Temel CHKDSK Kullanımı

Sadece hata kontrolü (yazma yapmadan):

chkdsk D:

Bu komut salt okunur modda çalışır, herhangi bir onarım yapmaz. Sadece rapor verir.

CHKDSK Parametreleri

  • /f: Bulunan hataları onarır. Volume meşgulse bir sonraki yeniden başlatmada çalışır
  • /r: Kötü sektörleri bulur ve okunabilir bilgileri kurtarır. /f parametresini de içerir
  • /x: Onarım öncesinde volume’ü zorla dismount eder
  • /b: Kötü cluster listesini temizler ve tüm sektörleri yeniden kontrol eder. /r ile birlikte kullanılır
  • /scan: Volume’ü online tarar, onarım yapmaz (NTFS 3.1+)
  • /spotfix: Online tarama sırasında tespit edilen sorunları onarır

Hataları Onarmak

chkdsk D: /f /r

Eğer volume sistem diski ise veya kullanımdaysa, bir sonraki yeniden başlatmada çalışmak üzere zamanlanır:

Bu birim başka bir işlem tarafından kullanılıyor. Birim kilidi bir 
sonraki sistem yeniden başlatmasında bu birimi denetlemek istiyor 
musunuz? (E/H)

E de ve yeniden başlatıldığında chkdsk otomatik çalışır.

Sistem Diski Kontrolü

C: sürücüsü için chkdsk çalıştırmak:

chkdsk C: /f /r /x

Bu komut sana “Birim kilitlenemedi” mesajı verecek ve bir sonraki boot’ta çalışmak isteyip istemediğini soracak. Evet de ve sunucuyu yeniden başlat.

Online Tarama: Kesintisiz Kontrol

Windows Server 2012 ve sonrasında, NTFS volume’lerini dismount etmeden tarayabilirsin:

chkdsk D: /scan

Sorunlar bulunursa:

chkdsk D: /spotfix

Spotfix, volume’ü dismount etmeden tespit edilen sorunları onarır. Production ortamı için çok daha az invasive bir yaklaşım.

Gerçek Dünya Senaryosu: Disk Sağlığı Kontrolü

Senaryo: Kullanıcılar E: sürücüsündeki dosyalara erişimde zaman zaman hata alıyor. Hafta sonu bakım penceresi var, disk kontrolü yapacaksın.

chkdsk E: /f /r /b

/b parametresi, daha önce kötü sektör olarak işaretlenen alanları da yeniden kontrol eder. Eski bir hatalı sektörün aslında iyi olup olmadığını anlamak için kullanışlı, ama genellikle disk değişim zamanı geldiğinin işareti.

CHKDSK çıktısını bir log dosyasına kaydetmek için:

chkdsk E: /f /r > C:Logschkdsk_E_rapor.txt 2>&1

Zamanlanmış CHKDSK ile Proaktif Yaklaşım

Task Scheduler ile aylık chkdsk kontrolü kurmak iyi bir pratik. Ama daha basit bir yol da PowerShell ile script:

schtasks /create /sc monthly /d 1 /tn "Aylik Disk Kontrol" /tr "chkdsk D: /scan > C:Logschkdsk_%date%.txt 2>&1" /st 03:00 /ru SYSTEM

Gelişmiş DiskPart Senaryoları

VHD/VHDX Oluşturma ve Bağlama

DiskPart ile sanal hard disk oluşturabilirsin. Bu özellikle test ortamları ve Hyper-V ile çalışırken işe yarıyor:

DISKPART> create vdisk file="C:VHDstest.vhdx" maximum=51200 type=expandable
DISKPART> select vdisk file="C:VHDstest.vhdx"
DISKPART> attach vdisk
DISKPART> create partition primary
DISKPART> format fs=ntfs label="Test VHD" quick
DISKPART> assign letter=V
DISKPART> exit

maximum=51200: Maksimum 50GB boyut (MB cinsinden)

type=expandable: Gerçek dosya boyutu büyüdükçe büyür, başta tüm alanı kaplamaz. type=fixed ise baştan tüm alanı ayırır.

Disk Offline/Online Yönetimi

SAN disklerini yönetirken veya disk bakımı sırasında:

DISKPART> select disk 2
DISKPART> offline disk

Bakım tamamlandıktan sonra:

DISKPART> select disk 2
DISKPART> online disk
DISKPART> attribute disk clear readonly

attribute disk clear readonly: SAN’dan gelen diskler bazen salt okunur modda geliyor. Bu komut o kısıtlamayı kaldırır.

GPT ve MBR Arasında Dönüşüm

MBR diskini GPT’ye çevirmek (disk boş olmak zorunda):

DISKPART> select disk 1
DISKPART> clean
DISKPART> convert gpt

GPT’den MBR’ye:

DISKPART> select disk 1
DISKPART> clean
DISKPART> convert mbr

Dikkat: convert komutu öncesinde mutlaka clean yapmalısın, aksi takdirde “disk üzerinde veri var” hatası alırsın. Ve tabii clean sonrasında veri gider.

Disk Yönetiminde İş Akışı Önerileri

Yeni Sunucu Disk Hazırlama Checklist

Yeni bir Windows Server kurulumunda standart disk hazırlama akışı şu şekilde olmalı:

  • Önce list disk ile mevcut durumu belgele
  • Her disk için detail disk ile fiziksel bilgileri kaydet
  • Partition oluşturmadan önce disk sağlığını kontrol et
  • GPT mi MBR mi olacağına disk boyutuna ve BIOS/UEFI durumuna göre karar ver
  • Format sırasında workload’a uygun cluster size seç
  • Volume label’ları anlamlı ver (C için “OS”, D için “Data” gibi)
  • İşlem sonunda list volume ile her şeyin doğru göründüğünü teyit et

Disaster Recovery Senaryosu

Sunucu yeniden kurulumu sırasında veri disklerini koruman gerekiyor. DiskPart ile sadece belirli disklere dokunabilirsin:

DISKPART> list disk
DISKPART> select disk 0
DISKPART> clean
DISKPART> convert gpt
DISKPART> create partition efi size=100
DISKPART> format quick fs=fat32 label="System"
DISKPART> assign letter=S
DISKPART> create partition msr size=128
DISKPART> create partition primary
DISKPART> format quick fs=ntfs label="Windows"
DISKPART> assign letter=C
DISKPART> exit

Bu script sadece Disk 0’a (işletim sistemi diski) dokunuyor, diğer diskler sağlam kalıyor.

CHKDSK Çıktısını Yorumlamak

CHKDSK çıktısında dikkat etmen gereken satırlar:

  • “… bad sectors”: Kötü sektör varsa, disk değişim zamanı yaklaşıyor demektir
  • “Windows found problems with the file system”: Dosya sistemi hatası var, /f ile onarım gerekiyor
  • “Windows has checked the file system and found no problems”: Her şey yolunda
  • Dosya sistemi boyutu ve kullanılabilir alan bilgileri kapasiteyi doğrulamak için kullanılabilir

Kötü sektör sayısı sıfır değilse ve disk garanti kapsamındaysa, üreticiyle iletişime geç. Kötü sektör sayısı artıyorsa disk değişimi şart.

Sık Yapılan Hatalar ve Çözümleri

Yıllar içinde gördüğüm en sık karşılaşılan hataları paylaşayım:

  • Yanlış disk seçimi: select disk sonrası mutlaka detail disk ile doğrula. Yanlış diski format edip veri kaybetmek saniyeler içinde olur
  • MBR yerine GPT gerektiğinde: 2TB üzeri disk veya UEFI sistem kullanıyorsan GPT şart, aksi halde disk kapasitesinin tamamına erişemezsin
  • Quick format her zaman yeterli değil: Güvenilirliği doğrulanmamış veya iade alınan bir diskte full format yap, kötü sektörleri bulur
  • Cluster size sonradan değiştirilemez: Yeniden format olmadan cluster size değiştirilemez, bu yüzden ilk formatlamada doğru seç
  • CHKDSK’ı /r olmadan çalıştırmak: Fiziksel sektör sorunları için /r şart, /f tek başına dosya sistemi hatalarını onarır ama fiziksel kontrol yapmaz

Sonuç

diskpart, format ve chkdsk üçlüsü, Windows Server ortamında disk yönetiminin temel taşları. Bu araçları iyi bilmek, hem rutin işlemleri hızlandırıyor hem de kriz anlarında seni kurtarıyor. GUI olmadan da işini yapabilmek, özellikle Server Core ortamlarında, uzaktan yönetimde ve otomasyonda kritik bir beceri.

En önemli tavsiyem: Bu komutları önce bir test ortamında veya sanal makinede dene. clean ve delete partition gibi geri dönüşü olmayan komutlar için iki kez doğrula, bir kez çalıştır. Script’lerini her zaman log dosyasına yönlendir, böylece ne zaman ne yaptığını takip edebilirsin.

Production ortamında disk işlemi yapmadan önce mutlaka yedek al, bakım penceresi planla ve değişiklik yönetimi sürecini takip et. Disk yönetimi hataları genellikle anlık gerçekleşir, ama sonuçları saatlerce hatta günlerce sürebilir.

Yorum yapın