Clonezilla ile Disk ve Partition Klonlama Rehberi

Disk klonlama konusu, bir sysadmin olarak kariyerimde beni en çok kurtaran konulardan biri. Özellikle şirket içinde toplu bilgisayar kurulumları yaparken, sunucu migrasyonlarında ya da bir sistem çökmeden hemen önce “keşke yedeğini alsaydım” dediğin anlarda Clonezilla’nın değerini anlıyorsun. Ücretsiz, açık kaynaklı ve inanılmaz derecede güçlü bu araç, hem masaüstü hem de sunucu ortamlarında ciddi işler başarıyor.

Clonezilla Nedir ve Neden Kullanmalısın?

Clonezilla, DRBL (Diskless Remote Boot in Linux) projesi tarafından geliştirilen, disk ve partition klonlama işlemleri için özelleşmiş bir Linux dağıtımıdır. Temelinde partclone, partimage, ntfsclone ve dd gibi araçları kullanır; ancak bunları sana sade bir arayüzle sunar.

İki ana versiyonu var:

Clonezilla Live: Tek bilgisayar için, USB veya CD’den boot ederek kullanılan versiyon
Clonezilla SE (Server Edition): Ağ üzerinden onlarca hatta yüzlerce bilgisayarı aynı anda klonlamak için kullanılan sunucu versiyonu

Bu yazıda ağırlıklı olarak Clonezilla Live üzerinde duracağım çünkü günlük sysadmin hayatında en çok ihtiyaç duyulan senaryo bu.

Clonezilla’nın Rakiplerine Göre Avantajları

Neden dd veya rsync yerine Clonezilla kullanasın diye sorabilirsin. Birkaç somut neden:

Sadece dolu sektörleri kopyalar: 500 GB disk kullanıyorsun ama 80 GB dolu, Clonezilla sadece 80 GB kopyalar. dd ise tüm 500 GB’ı körce kopyalar.
Dosya sistemi farkındadır: ext4, NTFS, FAT32, XFS, Btrfs gibi dosya sistemlerini tanır ve buna göre optimize klonlar.
Sıkıştırma desteği: gzip, bzip2, lzo, lz4, zstd ile imaj sıkıştırabilirsin.
Şifreleme desteği: ecryptfs ile imajlarını şifreleyebilirsin.
Multicast desteği: SE versiyonuyla ağda aynı anda N adet makineye aynı imajı basabilirsin.

Kurulum ve Boot Edilebilir USB Hazırlama

Clonezilla ISO’sunu [clonezilla.org](https://clonezilla.org) adresinden indiriyorsun. İki ISO tipi mevcut:

amd64: 64-bit sistemler için
i686: Eski 32-bit sistemler için (artık nadiren gerekiyor)

USB hazırlamak için Linux’ta dd kullanabilirsin:

# USB diskini tespit et
lsblk

# ISO'yu USB'ye yaz (dikkat: /dev/sdX'i kendi USB'nin aygıt adıyla değiştir)
sudo dd if=clonezilla-live-3.1.0-22-amd64.iso of=/dev/sdX bs=4M status=progress oflag=sync

Windows’ta Rufus kullanıyorsan, “DD Image” modunu seçmen gerekiyor; aksi halde USB boot olmayabilir.

Temel Klonlama Senaryoları

Senaryo 1: Disk’ten Disk’e Doğrudan Klonlama (Disk-to-Disk)

En klasik senaryo: Eski bir HDD’yi yeni bir SSD ile değiştirmek istiyorsun. Sunucuna ikinci diski takıyorsun ve Clonezilla ile klonlama yapıyorsun.

Boot ettikten sonra Clonezilla sana bir dizi soru sorar. Seçim sırası şöyle:

Language: tr_TR.UTF-8 seçebilirsin ama menüler İngilizce kalır, sorun değil
Keymap: Don't touch keymap
Start Clonezilla
device-device (disk veya partition’ı direkt başka bir disk/partition’a klonla)
Beginner mode (Expert mode daha fazla kontrol verir, aşağıda değineceğim)
disk_to_local_disk
Kaynak diski seç (eski HDD)
Hedef diski seç (yeni SSD)

İşlem tamamlandığında Clonezilla sana ne yapacağını sorar: reboot, poweroff veya command line. Genellikle poweroff seçip eski diski çıkarıyorum.

Senaryo 2: Disk İmajı Alma ve Geri Yükleme

Disk imajı almak, kopyayı bir dosya olarak saklamak demek. Bu yöntemi özellikle sunucu bakımlarından önce kullanıyorum.

İmaj almak için:

device-image seç
savedisk (tüm disk için) veya saveparts (belirli partition için) seç
İmajın kaydedileceği yeri seç: USB disk, NFS, Samba, SSH…

NFS üzerinden imaj almak için örnek:

# NFS sunucunda paylaşım açmak için (imaj sunucusunda)
sudo apt install nfs-kernel-server

# /etc/exports dosyasına ekle
echo "/backup/clonezilla 192.168.1.0/24(rw,sync,no_subtree_check,no_root_squash)" | sudo tee -a /etc/exports

sudo exportfs -ra
sudo systemctl restart nfs-kernel-server

Clonezilla’da NFS seçince sunucu IP’sini ve paylaşım yolunu giriyorsun, gerisini kendisi hallediyor.

İmajı geri yüklemek için:

device-image seç
restoredisk veya restoreparts seç
İmajın bulunduğu konumu seç
İmaj dosyasını seç
Hedef diski seç

Senaryo 3: Toplu Dağıtım (Clonezilla SE ile)

Okulda veya şirkette 30 bilgisayara aynı Windows veya Linux kurulumunu basmak istiyorsun. Clonezilla SE tam burada parlıyor.

# DRBL sunucusunu kur
sudo apt update
sudo apt install drbl

# DRBL kurulum scriptini çalıştır
sudo /opt/drbl/sbin/drblsrv -i

# Clonezilla SE'yi başlat
sudo /opt/drbl/sbin/dcs

dcs (DRBL Clonezilla) arayüzünde multicast ayarını yapıp tüm client’ları PXE boot moduna alıyorsun. Sunucu imajı multicast olarak dağıtıyor, tüm makineler aynı anda klonlanıyor. 30 bilgisayar için bir saatten fazla sürebilecek iş 15-20 dakikaya düşüyor.

Expert Mode ile Gelişmiş Ayarlar

Beginner mode çoğu durumda yeterli ama Expert mode sana gerçek kontrolü veriyor. Expert mode’da dikkat etmen gereken parametreler:

-q2: partclone kullan (önerilen, dosya sistemi farkındalıklı)
-q1: dd kullan (yavaş ama evrensel)
-z1p: Paralel gzip sıkıştırma (hız/boyut dengesi için iyi)
-z9p: Paralel zstd sıkıştırma (en iyi sıkıştırma oranı, modern sistemlerde hızlı)
-senc: İmajı şifrele
-i: Partition boyutu sınırı (büyük diskleri bölerek saklamak için)
-j2: Hedef disk kaynak diskten büyükse kalan alanı kullan
-rescue: Hatalı sektörlerde devam et, atla

Disk arızalı ve kurtarma modunda klonlama yaparken mutlaka -rescue parametresini seçiyorum. Aksi halde ilk bad sector’da işlem duruyor.

Komut Satırından Clonezilla Kullanımı

Clonezilla Live’ı boot ettikten sonra “Enter command line prompt” seçeneğiyle shell’e düşebilirsin. Bu özellikle otomasyon veya script yazarken işe yarıyor.

# Clonezilla shell'inde diskleri listele
sudo fdisk -l

# Partlcone ile manuel partition klonlama
sudo partclone.ext4 -c -s /dev/sda1 -o /mnt/backup/sda1.img

# dd ile MBR kopyalama (ilk 512 byte)
sudo dd if=/dev/sda of=/mnt/backup/sda_mbr.img bs=512 count=1

# GPT disk için partition tablosunu yedekle
sudo sgdisk --backup=/mnt/backup/sda_partition_table.bin /dev/sda

Clonezilla’nın kendi scriptini komut satırından çalıştırmak da mümkün:

# Disk imajı almak için ocs-sr kullan
sudo ocs-sr -q2 -c -j2 -z1p -i 4096 -sfsck -senc -p choose savedisk my-server-backup sda

# Partition imajı almak için
sudo ocs-sr -q2 -c -j2 -z1p -sfsck -p choose saveparts my-home-partition sda1

ocs-sr parametrelerini açıklayayım:

-q2: partclone kullan
-c: Klonlamadan önce dosya sistemi kontrolü yap
-j2: Hedef büyükse kalan alanı kullan
-z1p: Paralel gzip sıkıştırma
-i 4096: Her imaj parçası 4 GB (FAT32 sınırı için gerekebilir)
-sfsck: Kayıt sonrası dosya sistemi kontrolünü atla
-senc: Şifreleme sor
-p choose: Bittikten sonra ne yapacağını sor

Otomatik ve Gözetimsiz Klonlama

Clonezilla’yı tam otomatik çalıştırmak istiyorsan, boot parametrelerini düzenleyebilirsin. Bu özellikle PXE ortamlarında işe yarıyor.

GRUB veya syslinux boot menüsünde kernel parametrelerine eklemen gereken kısmı buluyorsun ve Clonezilla’nın özel parametrelerini ekliyorsun:

# Örnek otomatik boot parametresi (syslinux/grub'a eklenecek)
# Tüm sda diskini nfs://192.168.1.100/backup'a my-image adıyla kaydet
ocs_live_run="ocs-sr -q2 -c -j2 -z1p -i 4096 -batch -p poweroff savedisk my-image sda"
ocs_live_extra_param=""
ocs_live_keymap="NONE"
ocs_live_language="en_US.UTF-8"
ocs_daemonon="ssh"
ocs_prerun="sleep 3"

Bu satırları PXE boot’un pxelinux.cfg dosyasına ekleyince makineler boot olur olur otomatik imaj alır ve kapanır. Gece çalıştırıp sabah 300 makinenin yedeğini almış oluyorsun.

SSH ile Uzaktan Erişim

Clonezilla Live boot ederken SSH servisini aktifleştirebilirsin. Özellikle sunucu odasında fiziksel erişim zorsa bu hayat kurtarıcı.

Boot menüsünde other modes altında Clonezilla live (To RAM, do not eject) seçip SSH’ı aktif eden opsiyonu seçebilirsin. Ya da boot parametrelerine:

# Boot parametrelerine ekle
ocs_daemonon="ssh"
# Varsayılan şifre: live ya da user

Sisteme bağlandıktan sonra:

# SSH ile Clonezilla makinesine bağlan
ssh [email protected]

# sudo ile ocs-sr'ı çalıştır
sudo ocs-sr -q2 -c -j2 -z1p -p poweroff savedisk sunucu-yedek sda

İmaj Doğrulama ve Test

İmaj aldıktan sonra doğrulamak kritik. “Yedek aldım” demek yetmez, “yedeği test ettim” demek önemli.

# Clonezilla imajının bütünlüğünü kontrol et
# İmaj dizinine git
cd /mnt/backup/my-server-backup

# MD5 checksum kontrolü (Clonezilla otomatik oluşturur)
cat sda-pt.sf
md5sum -c sda1.ext4-ptcl-img.gz.md5

# İmajı mount ederek içeriğe bak (partclone-utils gerekli)
sudo apt install partclone
sudo partclone.restore -C -s sda1.ext4-ptcl-img.gz -o /dev/loop0
sudo mount /dev/loop0 /mnt/test
ls /mnt/test

Ya da daha pratik yöntem: test bir ortamda (VM veya spare makine) imajı geri yükleyip sistemi boot et. Eğer sistem ayağa kalkıyorsa imajın sağlıklı demektir.

Yaygın Sorunlar ve Çözümleri

Sorun 1: “Partition size doesn’t match” Hatası

Küçük diskten büyük diske klonlarken genellikle sorun olmaz. Ama büyük diskten küçük diske klonlamaya çalışırken bu hatayla karşılaşırsın.

# Kaynak diskin gerçekte ne kadar kullandığını kontrol et
df -h
# Eğer kullanılan alan hedef diskten küçükse:
# Expert mode'da "-j0" parametresiyle klonla
# Sonrasında partition'ı manuel resize et
sudo resize2fs /dev/sdb1

Sorun 2: GRUB Boot Sorunu

Klonlama sonrası sistem boot olmuyorsa büyük ihtimalle GRUB veya partition tablosu sorunu var.

# Live USB ile boot et ve chroot yap
sudo mount /dev/sdb1 /mnt
sudo mount --bind /dev /mnt/dev
sudo mount --bind /proc /mnt/proc
sudo mount --bind /sys /mnt/sys
sudo chroot /mnt

# GRUB'u yeniden yükle
grub-install /dev/sdb
update-grub
exit

# Bind mount'ları temizle
sudo umount /mnt/dev /mnt/proc /mnt/sys /mnt

Sorun 3: Windows Klonlama Sonrası Aktivasyon Sorunu

Windows’u klonlayıp farklı donanıma taşıdığında aktivasyon sorunu çıkabilir. Bu Clonezilla’nın değil Windows lisans sisteminin bir özelliği. OEM lisanslar donanıma bağlı olduğu için sorun yaşayabilirsin. Volume lisanslarda genellikle sorun olmaz.

Sorun 4: Klonlama Çok Yavaş

# Hız testini klonlama öncesi yap
sudo hdparm -tT /dev/sda

# Sıkıştırma seviyesini düşür, zstd kullan
# Expert mode'da -z9p yerine -z1p seç
# Veya -z0 ile sıkıştırmayı tamamen kapat (hızlı disk varsa mantıklı)

# lz4 en hızlı sıkıştırma seçeneği
# Expert mode'da -z6p seç

Gerçek Dünya Senaryosu: Veri Merkezi Sunucu Migrasyonu

Geçen yıl yaşadığım bir senaryoyu paylaşayım. Müşterinin 5 yıllık production sunucusu çökmek üzereydi, SMART değerleri alarm veriyordu. Yeni sunucu geldi ama OS kurulumu ve konfigürasyonu 2-3 gün alacaktı. Clonezilla ile 4 saatte işi bitirdik.

Yapılan adımlar:

Yeni sunucuya ekstra bir disk taktık ve Clonezilla Live USB ile boot ettik
Arızalı diskten imaj aldık (-rescue parametresiyle, bazı sektörler atlayarak)
İmajı yeni sunucunun diskine geri yükledik
Boot sorununu GRUB reinstall ile çözdük
Sistem ayağa kalktı, servisler sorunsuz çalıştı

Kesinti süresi: 6 saat (mesai dışında). Alternatif süre: 2-3 gün minimum.

# O senaryoda kullandığım ocs-sr komutu
sudo ocs-sr -q2 -rescue -j2 -z1p -i 4096 -batch -p poweroff savedisk arızalı-sunucu-backup sda

# Geri yükleme
sudo ocs-sr -g auto -e1 auto -e2 -r -j2 -p poweroff restoredisk arızalı-sunucu-backup sda

Restoredisk parametrelerini açıklayayım:

-g auto: GRUB’u otomatik yeniden yükle
-e1 auto: /etc/fstab ve GRUB’u yeni disk için otomatik güncelle
-e2: Sfdisk ile partition tablosunu yeniden oluştur
-r: Partition’ları hedef diske göre yeniden boyutlandır

Clonezilla İmajlarını Yönetmek

Zamanla çok fazla imaj birikirse depolama alanın dolabilir. Basit bir yönetim scripti:

#!/bin/bash
# Clonezilla imaj yönetim scripti
BACKUP_DIR="/backup/clonezilla"
DAYS_TO_KEEP=30

# 30 günden eski imajları bul ve sil
find "$BACKUP_DIR" -maxdepth 1 -type d -mtime +$DAYS_TO_KEEP | while read dir; do
    echo "Siliniyor: $dir"
    rm -rf "$dir"
done

# Mevcut imajları ve boyutlarını listele
echo "=== Mevcut İmajlar ==="
du -sh "$BACKUP_DIR"/*/  2>/dev/null | sort -h

# Toplam kullanım
echo "=== Toplam Kullanım ==="
du -sh "$BACKUP_DIR"

Clonezilla ile Btrfs Snapshot Karşılaştırması

Btrfs veya ZFS kullanıyorsan snapshot mekanizması Clonezilla’dan daha pratik olabilir. Ancak bu iki yöntem birbirinin rakibi değil, tamamlayıcısı:

Clonezilla: Fiziksel disk arızasına karşı, donanım migrasyonu için, tam disk kurtarma için kullan
Btrfs/ZFS Snapshot: Hızlı dosya sistemi geri alımları, anlık yedekler için kullan
İkisini birlikte: Ayda bir Clonezilla disk imajı al, gün içinde snapshot kullan

Performans İpuçları

Klonlama hızını artırmak için:

Sıkıştırma seç: lz4 (-z6p) genellikle iyi bir hız/boyut dengesi sunar
Paralel sıkıştırma: -z1p yerine -z1p (p harfi paralel demek), modern çok çekirdekli sistemlerde hızı %40-60 artırabilir
USB 3.0 kullan: USB 2.0 ile alınan 500 GB disk imajı saatler alabilir, USB 3.0 ile 30-45 dakikaya düşer
NVMe’ye kaydet: NFS üzerinden NVMe’li bir NAS’a kaydetmek, USB’den çok daha hızlı
RAM’e yükle: Boot sırasında “To RAM” seçeneğini kullanırsan Clonezilla tamamen RAM’de çalışır ve disk I/O çakışması azalır

Sonuç

Clonezilla, sysadmin araç kutusunun vazgeçilmez bir parçası. Ücretsiz, güvenilir ve üretimde kanıtlanmış bir araç. Karmaşık görünen arayüzü birkaç kullanımdan sonra ezberinde oluyor ve işleri gerçekten hızlandırıyor.

Pratik önerim: Ortamında henüz bir şey olmadan önce test et. Bir test makinesi al, Clonezilla ile imajını çek, başka bir makineye geri yükle ve çalışıp çalışmadığını gör. Felaket anında ilk kez kullanmak yerine önceden alışmış olmak, saatlerce sinir bozucu debugging yerine sakin bir şekilde kurtarma yapmanı sağlar.

Son olarak: Aldığın imajların yedeğini al. Yedeklerin yedeği olmak zorunda. Clonezilla imajını sadece lokal diske değil, uzak bir konuma da kopyalamayı ihmal etme. 3-2-1 yedekleme kuralını burada da uygula: 3 kopya, 2 farklı medya, 1 off-site.

Clonezilla ile Disk ve Bölüm Klonlama: Kapsamlı Rehber